Co naprawdę działa w kosmetyku? Funkcje składników kosmetycznych
Określenia takie jak „składnik aktywny”, „składnik bazowy” czy „substancja pomocnicza” pojawiają się zarówno w opisach kosmetyków, jak i w materiałach edukacyjnych. Często traktuje się je tak, jakby wynikały bezpośrednio z właściwości chemicznych danego surowca. W praktyce podział ten ma przede wszystkim charakter funkcjonalny. Oznacza to, że o roli składnika decyduje sposób jego zastosowania w konkretnym produkcie, jego stężenie, miejsce w formulacji oraz działanie, które przypisujemy gotowemu kosmetykowi.
W szóstym odcinku podcastu „Będąc młodą formulatorką…” omawiam funkcje składników kosmetycznych z perspektywy pracy formulatora. Pokazuję również, dlaczego pojedyncza nazwa w wykazie INCI nie wystarcza do oceny znaczenia danego surowca.
Składnik nie pełni tej samej funkcji w każdym kosmetyku
Ten sam surowiec może w różnych formulacjach odpowiadać za zupełnie inne właściwości produktu.
Surfaktant w żelu do mycia twarzy lub ciała może stanowić jeden z podstawowych składników odpowiedzialnych za funkcję myjącą. W perfumach albo w toniku może natomiast występować jako solubilizator, który umożliwia wprowadzenie niewielkiej ilości kompozycji zapachowej do fazy wodnej.
Podobnie jest z kompozycją zapachową. W perfumach odpowiada ona za zasadniczą funkcję produktu. W kremie, balsamie lub szamponie wpływa przede wszystkim na zapach i odbiór kosmetyku podczas stosowania.
Przykłady te pokazują, że funkcje składników kosmetycznych wynikają z kontekstu całej formulacji. Nie można przypisać surowcowi jednej stałej roli, niezależnej od rodzaju produktu.
Składniki bazowe budują formę kosmetyku
Składniki bazowe tworzą strukturę produktu i decydują o jego podstawowej formie fizykochemicznej. Mogą tworzyć fazę wodną, olejową, układ surfaktantowy, żel, emulsję, zawiesinę lub inną postać kosmetyku. Ich znaczenie bywa niedoceniane, ponieważ często nie są przedstawiane jako składniki szczególnie atrakcyjne z punktu widzenia komunikacji produktu. Bez nich kosmetyk nie miałby jednak określonej konsystencji, nie mógłby być równomiernie aplikowany albo nie zachowywałby wymaganej stabilności.
Składniki bazowe nie stanowią więc jedynie neutralnego tła dla substancji aktywnych. W dużej mierze decydują o tym, czy produkt można prawidłowo wytworzyć, przechowywać i stosować.
Składniki pomocnicze wpływają na stabilność i właściwości użytkowe
Składniki pomocnicze pełnią bardzo różne funkcje. Mogą regulować pH, zwiększać lepkość, stabilizować emulsję, ograniczać rozwój mikroorganizmów, wiązać jony metali, poprawiać rozpuszczalność innych surowców albo wpływać na zapach i wygląd produktu. Ich obecność nie zawsze jest łatwo zauważalna dla użytkownika. Często jednak właśnie te składniki decydują o tym, czy formulacja zachowuje swoje właściwości przez cały okres trwałości.
Podział na składniki bazowe i pomocnicze nie zawsze jest całkowicie jednoznaczny. Wiele zależy od tego, jak skonstruowana jest receptura i jaką rolę przypisano danemu surowcowi w konkretnym układzie.
Czym właściwie jest składnik aktywny?
Za składnik aktywny można uznać surowiec, który odpowiada za działanie deklarowane dla danego produktu. Takie ujęcie jest szersze niż popularne rozumienie składników aktywnych wyłącznie jako substancji biologicznie czynnych oddziałujących na skórę lub włosy.
W produkcie myjącym składnikami aktywnymi mogą być surfaktanty odpowiedzialne za usuwanie zanieczyszczeń. Kloczowe w odżywce do włosów mogą to być substancje kondycjonujące. W farbie do włosów lub preparacie do trwałej ondulacji istotną rolę pełnią substancje uczestniczące w reakcjach chemicznych. W perfumach funkcję aktywną można przypisać substancjom zapachowym.
Tak rozumiane funkcje składników kosmetycznych zależą od przeznaczenia produktu. Nie istnieje więc zamknięta lista surowców, które są aktywne w każdej możliwej formulacji.
Składniki marketingowe i „fairy dust”
W odcinku mówię również o składnikach określanych czasem jako „fairy dust”. Są to surowce, których obecność bywa silnie eksponowana w komunikacji, mimo że ich rzeczywisty udział w działaniu produktu może być ograniczony.
Sama obecność takiego składnika w wykazie INCI nie przesądza jeszcze o tym, że występuje on w stężeniu pozwalającym uzyskać istotny efekt. Ocena wymaga wiedzy o formulacji, stężeniu, rodzaju zastosowanego surowca oraz deklarowanym działaniu kosmetyku.
Nie oznacza to, że każdy składnik wykorzystywany w komunikacji jest pozbawiony znaczenia technologicznego. Problem pojawia się wtedy, gdy historia opowiadana na etykiecie zaczyna zastępować analizę całego produktu.
Funkcja składnika, działanie produktu i odczucia użytkownika
W analizie kosmetyku warto rozdzielić trzy różne poziomy: funkcję surowca w formulacji, działanie przypisywane gotowemu produktowi oraz efekt odczuwany podczas stosowania.
Składnik może pełnić określoną funkcję technologiczną, a jednocześnie pośrednio wpływać na właściwości użytkowe. Zagęstnik może stabilizować układ i zmieniać sposób aplikacji. Emolient może wpływać na rozprowadzanie produktu i odczucie skóry po użyciu. Kompozycja zapachowa może zmieniać odbiór kosmetyku, choć nie wpływa na podstawową strukturę emulsji.
Ocena produktu na podstawie samego wykazu INCI pomija wiele z tych zależności. Formulator analizuje skład jako układ, w którym poszczególne surowce wzajemnie wpływają na swoje zachowanie i na właściwości gotowego produktu.
Posłuchaj 6. odcinka podcastu
Odcinek nosi tytuł: „Co naprawdę działa w kosmetyku? Między funkcją, formą i historią na etykiecie”
Jest częścią podcastu „Będąc młodą formulatorką…”, czyli cyklu o pracy formulatora kosmetyków i wyrobów chemii gospodarczej. Opowiadam w nim o recepturowaniu, pracy z surowcami, decyzjach technologicznych, błędach, ograniczeniach oraz odpowiedzialności związanej z projektowaniem gotowego produktu.
[Posłuchaj odcinka na Spreakerze]
Odcinek można znaleźć również w Spotify oraz innych aplikacjach podcastowych.
Ćwiczenie po wysłuchaniu odcinka
Po wysłuchaniu warto wybrać trzy lub cztery kosmetyki o różnym przeznaczeniu i spróbować przypisać obecne w nich surowce do kilku grup:
- składników bazowych,
- składników pomocniczych,
- składników aktywnych,
- składników pełniących przede wszystkim funkcję komunikacyjną.
To ćwiczenie dobrze pokazuje, że klasyfikacja nie zawsze jest oczywista, a funkcja składnika zależy od całej formulacji.
Szkolenie „INCI bez tajemnic”
Zagadnienia związane z funkcjami surowców oraz analizą składu rozwijam podczas szkolenia na żywo:
„INCI bez tajemnic, czyli jak czytać i rozumieć skład kosmetyku”
Podczas szkolenia analizujemy wykazy składników z perspektywy formulacyjnej. Omawiamy funkcje surowców, kolejność składników, ograniczenia interpretacji INCI oraz zależności między składem, formą produktu i deklarowanym działaniem.